وضعيت پيدايش زنگ زرد و راههاي مديريت بيماري

دكتر علي دهقاني

محقق وپژوهشگر بخش تحقيقات گياهپزشكي لرستان

زنگ زرد از جمله تنشxad های زنده با توانایی خسارت xadزایی بسیار بالاست که می xadتواند در شرایط محیطی مساعد موجب کاهش عملکرد محصول گندم گردد. برای کنترل بیماری تلاش آگاهانه، هدفمند و هماهنگ کارشناسان، بهرهxad برداران و تشکیل شبکه xadهای پیش xadآگاهی بسیار ثمربخش خواهد بود.

نشانه بیماری زنگ زرد، وجود جوش xadهای زرد تا نارنجی رنگ بر روی برگ گندم و جو است. به تدریج این جوشxad ها به هم پيوسته و به صورت ردیفی بین رگبرگxad ها قابل مشاهده هستند.

بیماری زنگ زرد علاوه بر آلوده كردن برگ، غلاف برگ، گردن سنبله و دانه ها، به ویژه در شرایط طغیان و فراگیری بیماری، پوشينه (گلوم)ها و پوشينك (گلومل)ها را نیز به شدت آلوده مي كنند. به همين سبب این بیماری به زنگ پوشينه نیز معروف است.

پيش xadآگاهي، پايش و مدیریت زنگ زرد

جوانهxad زنی (تَندِش) اسپور زنگ زرد در دماي 4 درجه سانتیگراد و رطوبت 60 درصد انجام ميشود. حداقل، میانگین و حداکثر دمای مطلوب برای گسترش بیماری زنگ زرد به ترتیب 0، 15 و 23 درجه سانتیگراد است. خطرناکxad ترین مرحله زماني است که دمای هوا 10 تا 15 درجه سانتيگراد و رطوبت نسبي بالاي 75 درصد باشد. تداوم اين شرايط براي 3 تا 5 روز سبب شيوع بيماري مي شود و بارندگيxad هاي ملايم و متناوب، شدت آلودگي را افزايش ميxad دهند.

نکته مهم و قابل تأمل در مورد شیوع و همه xadگیری این بیماری، وجود رطوبت و درجه حرارت مطلوب به xadطور همزمان و در مدت زمان لازم در منطقه آلوده به زنگ است. در صورت نبودن همزمان هر دو عامل، انتظار مي رود شیوع بیماری حاد نباشد.

مدیریت بيماري زنگ زرد

با تلفیق روش xadهاي به نژادي، به زراعي و در صورت لزوم شيميايي (به عنوان آخرين راهكار) امکانxadپذیر است. استفاده از گونه xadهای مختلف گندم، ارقام مقاوم یا متحمل به زنگ، کشت مکانیزه، رعایت تاریخ کاشت، میزان بذر، مدیریت تغذیه و دیگر عوامل مدیریتی از جمله راهکارهای بهxad نژادی و بهxad زراعی هستند که باید در نظام زراعی استان و متناسب با شرایط هر منطقه در اولویت قرار گیرند.

شیوه کاشت و تراكم بذر

کاشت با ردیفکار به علت پخش یکنواخت بذر در سطح مزرعه، شرایط مطلوبی برای تهویه فراهم میxadکند. در نتیجه محیط برای جوانه xadزنی قارچ نامساعد میxadشود. اقدام به كاشت چند رقم سازگار با شرايط آبxad و هوايي هر منطقه از شدت بیماری می کاهد.

چنانچه میانگین وزن هزار دانه براي ارقام گندم آبي، 35 وگندم ديم 30 گرم باشد؛ در صورت استفاده از رديفكار غلات آبي و عميقكار ديم، ميزان بذر مصرفي گندم آبي براي مناطق نيمهxadگرمسير،140 و براي مناطق معتدل و سرد، 160 کیلوگرم و براي ارقام ديم به ترتيب حدود 120 و140 كيلوگرم در هكتار توصيه ميxadگردد.

انتخاب رقم

از بين گونه xadهاي مختلف گندم، كاشت گونه هاي دوروم (گندم xadهای ماکارونی) در مناطق مساعد از جمله مناطق نيمه xadگرمسير استان، به سبب تحمل پذیری بالا نسبت به بیماری ها بهxad ویژه زنگزرد، سیاهک پنهان، سياهك ناقص و نژاد جدید زنگ سیاه (UG99) و رطوبت پایین هوا اولویت دارند. ژنوتیپهای گندم دوروم مناسب مناطق گرم و نيمه xadگرم عبارتند از: بهرنگ، کرخه، دنا، آریا، سیمره، 9-84-D و دهدشت.

از بین ژنوتیپهای گندم نان برای زراعت آبی، ارقام نیکنژاد و افلاك و در زراعت دیم، ارقام زاگرس و کوهدشت به ویژه رقم کریم توصیه می شود.

در ارتفاعات مناطق گرم و نيمه گرمسير استان رقم نيكxadنژاد در زراعت آبي و ديم و رقم دوروم ساجي و ارقام گندم معمولي رصد، هما و اوحدي براي كاشت در زراعت ديم در اولويت قرار دارند.

رقم سرداری برای مناطقی با شرايط محيطي نامناسب (حاصلخيز نبودن زمين زراعي، بافت نامناسب، اراضی كوهپايه xadاي) كمتر دچار خسارت ميشود.

ارقام آبی گندم نان متحمل به زنگ و مناسب مناطق معتدل شامل اروم، پيشگام، پارسي، سيوند، ارگ، بهار و الوند هستند.

در زراعتxadهای دیم، رقم دوروم ساجی و ارقام گندم معمولي نیکxadنژاد، رصد، هما و اوحدي و در صورت عدم دسترسی به این ارقام میxadتوان از ارقام آذر2 و سرداری استفادهxadکرد.

برخی ارقام مانند نیکxadنژاد دو منظوره هستندو برای زراعت آبی و دیم توصیه میxadشوند.

تاريخ كاشت

رعايت تاريخ كاشت مناسب باعث بر هم زدن زمان بروز عامل بيماري با مرحله رشدي گياه و در نتيجه فرار از بيماري مي شود. گندم آبی در مناطق نيمهxadگرمسير از حدود 20 آبان تا 6 آذر، در مناطق معتدل از حدود 1 تا 20 آبان و در مناطق سردسير از حدود 20 مهر تا 5 آبان كشت شود. تاريخ كاشت ارقام ديم معمولاً تابع بارندگي در منطقه است. با توجه به اينxadكه بارندگيxadها در آبان صورت ميxadگيرند بنابراين تاريخ كاشت گندم ديم همان ماه است.

مديريت تغذيه و نوع كود مصرفي

تغذيه مناسب باعث بروز تحمل و مقاومت در اندام هاي گياهي (برگ و ساقه) به ويژه محل هاي استقرار هاگ هاي عامل بيماري مي گردد.گرچه مديريت مصرف كليه كودها در مزارع مهم است ولي در بين عناصر اصلي تغذيه، توجه به كودهاي ازت و پتاس اهميت بيشتري دارد. در بين عناصر اصلي تغذيه، ازت (N) به علت تأثير فوقxad العاده در رشد، بيش از هر عنصر ديگری مورد توجه است. مطالعات نشان می xadدهد مصرف زياد و بي رويه اين نوع كود، بافتهاي گياه را آبدار، دوره رويشي گندم را طولاني و رسيدگي يا بلوغ آن را به تعويق مي اندازد. از طرفي مصرف كم اين عنصر، گندم را ضعيف و حساسيت آن در مقابل زنگ زرد را افزايش مي دهد.

كنترل شيميايي

در صورت مشاهده علایم بيماري زنگ زرد و نيز فراهم بودن شرایط آب و هوايي مناسب و پيشبيني امكان همه گيري بيماري، كنترل شيميايي با استفاده از سموم قارچxad کش (نظیر فولیکور، آلتو، تیلت و آرتئا) با استفاده از سمپاش توربولاينر قابل توصيه خواهد بود.